قواعد فقهی در مدیریت بحران خشکسالی و منابع آبی

چکیده

چکیده

بحران خشکسالی و کمبود منابع آبی از چالش‌های اساسی جوامع اسلامی است که پیامدهای حقوقی و اجتماعی گسترده‌ای به‌دنبال دارد. بیان مسئله این تحقیق آن است که فقه اسلامی با توجه به تقسیم‌بندی آب‌ها و قواعد کلی خود، چه چارچوبی برای مدیریت بحران خشکسالی و تنظیم عادلانه منابع آبی ارائه می‌دهد. هدف تحقیق، تبیین قواعد فقهی مرتبط با انواع آب‌ها و استخراج اصول حاکم بر توزیع، استفاده و حل منازعات آبی در شرایط کمبود است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعه منابع معتبر فقه حنفی و قواعد مندرج در مجلة الأحكام العدلية سامان یافته است. در محتوای تحقیق، نخست تقسیم آب‌ها به آب‌های مباح عام، مملوک و مشترک بررسی شده و آثار فقهی هر یک در تعیین حقابه و حدود تصرف تبیین گردیده است؛ سپس قواعدی چون «لا ضرر و لا ضرار»، «الضرر یزال»، «المعروف عرفاً کالمشروط شرطاً» و اصل «: التَّصَرُّفُ عَلَى الرَّغْبَةِ مَنُوطٌ بِالْمَصْلَحَةِ.» در مدیریت بحران خشکسالی تحلیل شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فقه اسلامی با تأکید بر عدالت توزیع، منع احتکار، اعتبار عرف محلی در نوبت‌بندی و صلاحیت حاکم در تنظیم منازعات، ظرفیت عملی و حقوقی لازم برای مدیریت پایدار منابع آبی در شرایط خشکسالی را دارا می‌باشد. در نتیجه‌ قواعد فقهی می‌توانند مبنای سیاست‌گذاری کارآمد و عدالت‌محور در مدیریت بحران خشکسالی و حفاظت از منابع آبی باشند.